(trích Mahasi Sayadaw, Chánh Niệm và Tuệ Giác)

Mặc dù hành giả cố gắng ghi nhận liên tục sự thấy là “thấy,” nhưng những phiền não thường sẽ xâm nhập khi tuệ minh sát vẫn chưa chín muồi. Tuy nhiên, bạn không nên cảm thấy thất vọng. Bạn không nên bỏ cuộc. Bạn có thể chiến thắng những phiền não bằng cách ghi nhận chúng nhiều lần, giống như một người giặt quần áo bằng tay sẽ làm cho quần áo sạch sẽ hoàn toàn nhờ việc giũ và vắt chúng nhiều lần. Sự khác biệt ở đây chính là người giặt có thể dễ dàng nhìn thấy quần áo trở nên sạch sẽ như thế nào, nhưng hành giả không có cách nào biết được mình đang xóa bỏ bao nhiêu phiền não mỗi ngày. Chỉ khi chúng ta đạt đến Tuệ Đạo và Tuệ Quả, chúng ta mới có thể biết mình đã diệt trừ bao nhiêu phiền não. Để minh họa cho điểm này, Đức Phật đã đưa ra ví dụ về một người thợ mộc không nhận thấy cán rìu bằng gỗ của mình bị mòn đi do sử dụng cho đến khi dấu ngón tay anh ta bị in hằn lên đó theo năm tháng. Bài kinh này có thể được tìm thấy trong Tương Ưng Uẩn (Khandhavagga) thuộc Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyutta Nikāya). Tương tự như vậy, hành giả không thể biết chính xác mình đã chiến thắng bao nhiêu phiền não cho đến khi vị ấy chứng đạt Tuệ Đạo và Tuệ Quả.

Tuy nhiên, khi tuệ giác chín muồi, các phiền não sinh khởi càng lúc càng thưa dần và biến mất mỗi khi chúng được ghi nhận. Chúng không còn tồn tại dai dẳng. Thay vào đó, tâm ghi nhận trôi chảy liên tục trong phần đa thời gian. Sau đó, tuệ minh sát của hành giả trở nên mạnh mẽ đến mức nó ngăn chặn không cho sự thôi thúc bất thiện sinh khởi. Thay vì vậy, sự thôi thúc thiện lành sinh khởi trong suốt tiến trình tâm của sự thấy, ngay cả đối với một cảnh sắc vốn có khả năng khơi dậy sự dính mắc. Tại thời điểm đó, tiến trình tâm của sự thấy thậm chí có thể dừng lại ở tâm đoán định (votthapana) hay sát-na tâm xác định một đối tượng là tốt hay xấu trước khi bị thôi thúc (tâm đổng lực). Sau đó, hành giả thấy rõ ràng rằng những phiền não được đoạn trừ trong quá trình hành thiền minh sát. Theo chú giải về Tương Ưng Sáu Xứ (Saḷāyatanasaṃyutta) thuộc Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyutta Nikāya):

Tuyên bố “Này chư tỳ khưu, . . . sự sinh khởi của chánh niệm có thể diễn ra chậm chạp” nghĩa là chánh niệm chậm tiến triển. Nhưng một khi nó tăng trưởng, một số phiền não sẽ bị đánh bại; chúng không còn có thể tồn tại dai dẳng. Ví dụ, nếu sự dính mắc xâm nhập qua nhãn môn, hành giả ghi nhận phiền não này xảy ra trong tiến trình tâm thứ hai. Bằng cách này, hành giả khiến những tâm đổng lực thiện được sinh khởi trong tiến trình tâm thứ ba. Không có gì đáng ngạc nhiên khi hành giả có thể đánh bại các phiền não ở tiến trình tâm thứ ba. Hành giả thậm chí có thể thay thế những tâm đổng lực bất thiện trong tiến trình tâm của sự thấy bằng những tâm đổng lực thiện sau những sát-na tâm liên quan đến sự thấy, từ tâm hữu phần (bhavaṅga) và tâm hướng ngũ môn (āvajjana) đến tâm đoán định (votthapana), ngay cả khi cảnh sắc là đáng mong muốn và dễ dẫn đến sự dính mắc. Đây là lợi ích mà hành giả tu tập tích cực có thể nhận được từ thực hành minh sát, điều trở nên mạnh mẽ và phát triển tâm.

Đoạn chú giải này cho thấy rằng hành giả ở những cấp độ tuệ minh sát trung bình có thể có những phiền não ở ngay khoảnh khắc thấy, nhưng vị ấy có thể chuyển hóa chúng thành những trạng thái thiện ở tiến trình tâm thứ ba. Câu văn “Không có gì đáng ngạc nhiên. . .” cho thấy rằng không có phiền não nào khởi lên trong tâm hành giả ở những cấp độ tuệ minh sát cao hơn; thay vào đó, sự quan sát đơn thuần trôi chảy liên tục. Đoạn chú giải này cũng ngụ ý rằng tiến trình tâm liền sau có thể nhận thức được tiến trình tâm của sự thấy.

https://phuongquang.net/san-pham/chanh-niem-va-tue-giac/